W tym szkicu autor zajmuje się Polonią gdańską i jej nowymi pokoleniami. Chodzi tu więc w pierwszej kolejności o Polaków gdańskich, którzy żyli w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1920 – 1939 i na jego terytorium włączonym podczas wojny w latach 1939 – 1945 do Okręgu Rzeszy – Gdańsk Prusy Zachodnie. Następnie chodzi o tę większość Polaków gdańskich, którzy pozostali po wojnie w polskim już Gdańsku, a także o ich nowe pokolenia, zachowujące więź z tradycją społeczno-kulturową swoich przodków i kontynuujących ją, zwłaszcza w Gdańsku, ale także gdzie indziej w kraju lub poza Polską.

Jak wiadomo, Polacy żyjący w Wolnym Mieście Gdańsku nie stanowili zbiorowości całkowicie jednorodnej. Wyróżniały się w niej dwie grupy o odmiennym położeniu i statusie.

1. Polonia gdańska w WMG 1920 - 1939

Pierwsza grupa to polska ludność rodzima, autochtoniczna, miejscowego pochodzenia, od pokoleń związana z Gdańskiem. Społeczność ta poczuwała się do roli depozytariusza polskiego dziedzictwa społeczno-kulturowego w Gdańsku z okresu zaboru, a nawet z czasów I Rzeczypospolitej.

Ceniła sobie więź z niepodległą II Rzeczpospolitą, ale jednocześnie podkreślała swoją pozycję w Gdańsku z racji posiadania obywatelstwa WMG, które nabyła z chwilą jego powstania w 1920 r. Uważała się więc za polskich gdańszczan, pretendujących do uprawnień nie mniejszych niż niemieccy gdańszczanie, tzw. Danzigerzy.

Druga grupa to polska ludność napływowa, która przybyła do Gdańska po ustanowieniu Wolnego Miasta. Tylko nieliczni z osiedlonych na stałe uzyskiwali obywatelstwo WMG, a zdecydowana większość nadal posiadała tylko obywatelstwo polskie.

Polacy napływowi liczebnie znacznie przewyższali polską ludność rodzimą w Gdańsku. Zwłaszcza jeśli uwzględni się także przebywających czasowo polskich robotników sezonowych.

Na ogół obie te grupy określa się jako Polonię gdańską. Jednak należy tu zaznaczyć, że pojęcie Polonii zagranicznej, w odróżnieniu od Polonii krajowej jako wspólnoty narodowo-kulturowej, odnosi się do Polaków na wychodźstwie. Polska ludność rodzima w Gdańsku oczywiście nie była grupą emigracyjną, lecz autochtoniczną. Dlatego trzeba ją określać jako polskich gdańszczan lub Polaków gdańskich.

Natomiast określenie Polonia gdańska bardziej odnosi się do polskiej ludności napływowej z lat 20. i 30. Jednak ten napływ Polaków nie był typową emigracją, lecz wynikał z rozbudowy instytucji polskich w WMG na podstawie przyznanych Polsce uprawnień. Jednocześnie służył wzmocnieniu pozycji polskich gdańszczan w WMG.

To rozróżnienie dwóch kategorii ludności polskiej w WMG jest istotne z punktu widzenia analizy historycznej i socjologicznej. Polska ludność autochtoniczna w Gdańsku stanowiła społeczne świadectwo przynależności Gdańska do I Rzeczypospolitej i trwania tu polskiej społeczności w okresie zaboru. Miała ona pewne odmienne cechy kulturowe niż ludność polska napływająca do WMG

Cały szkic - zobacz